Nieuw Wonen in Veenendaal-Oost

Levensloopbestendige woonwijk: alternatief voor seniorenstad?
Dankzij de Vinexwijken is de ergste woningnood is opgelost. Tijd voor discussie over 'levensloopbestendig wonen en bouwen' en 'het nieuwe wonen'.
Het ministerie van SZW definieert een levensloopbestendige wijk als 'een wijk die mensen in willekeurig welke levensfase, ongeacht levensomstandigheden, huishoudensamenstelling en culturele achtergrond, optimale mogelijkheden biedt voor alle vormen van fysieke en geestelijke activiteit en zelfontplooiing, en die een woningaanbod en voorzieningenniveau heeft die daartoe zijn uitgerust.' Niet de wijk staat centraal, maar de bewoners en gebruikers. In het kader van de Agenda 2010 heeft een Provincie Utrecht de toekomstige wijk Veenendaal-Oost aangewezen als pilot voor 'het nieuwe wonen', een wijk waar voorzieningen aanwezig zijn die alle mogelijke ontwikkelingen kunnen opvangen; of het nu gaat om een vergrijzende bevolkingssamenstelling of juist de toestroom van jonge gezinnen. Levensloopbestendigheid manifesteert zich niet alleen in het type woningen en voorzieningen in een wijk, maar ook in de openbare ruimte.  Duidelijk is inmiddels dat de totstandkoming van een levensloopbestendige wijk vraagt om ‘anders denken’. De woonwijk is niet langer een eindproduct maar een continu proces: de gebruiker van nu heeft waarschijnlijk andere wensen dan de gebruiker van over twintig jaar.

Verschillende rollen
In dat proces zijn ontwerpers verantwoordelijk voor de specifieke invulling van de plek, en het voorkomen van uniformiteit. De rol van stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten zou daarom vooral moeten bestaan uit het scheppen van condities en het faciliteren van bewonerswensen door flexibiliteit in te bouwen en ruimte te laten voor andere invullingen en gebruiksmogelijkheden.

De ervaringen uit de jaren ’70 hebben ons geleerd dat de samenleving maar heel beperkt maakbaar is. Niet de wijken die zijn ontstaan vanuit sociale doelstellingen – zoals de Bijlmer en Almere – zijn het populairst, maar buurten uit de jaren dertig en volkswoningbouwwijken. Dit heeft te maken met de kwaliteit van de woningen en de woonomgeving: de ruimte die ze bieden binnen een plezierige kleinschaligheid, ondersteund door het in grote mate aanwezige groen. Investeren in kwaliteit van woningen en de woonomgeving zal volgens ons dan ook per saldo een investering blijken te zijn in de sociale structuur van de wijk en daarmee in de waarde van de woningen.

Een sterke overheid/gemeente is nodig als regisseur om goede plannen daadwerkelijk van de grond te laten komen, waarbij met name vooraan in het proces een actieve rol moet worden vervuld. Deze rol gaat verder als de wijk er staat in de vorm van monitoring, het faciliteren en opzetten van loketfuncties, etc.

Ook corporaties spelen een belangrijke rol: zij kunnen een grote stempel drukken op de wijk en zijn de belangrijke financierder, die naast de woningen zelf wellicht kan, wil en durft te investeren in een wijk, de kwaliteit van de leefomgeving en de voorzieningenstructuur. Hier neemt de corporatie dus de taak van de overheid over; de lange termijn moet uitwijzen of dit voldoende continuïteit biedt.

Marktpartijen zullen bij het realiseren van een levensloopbestendige wijk de afweging moeten maken tussen maatschappelijke en commerciële belangen. Marktpartijen/ontwikkelaars zullen door hun expertise over de woningmarkt en kennis over de toekomstige bewoners de extra kosten die levensloopbestendige woningen en woonwijk meebrengen moeten kunnen 'verkopen' aan de klant. Het is de vraag of de hogere bouwkosten rechtstreeks vertaald kunnen worden in een hogere koopsom, of dat van de marktpartijen verwacht mag worden dat zij vanuit een sociale doelstelling investeren in de kwaliteit van de woningbouw in Nederland op de lange termijn.

Meer dan alternatief voor seniorenstad
Is levensloopbestendigheid een nieuw modebegrip of een echt een nieuwe denk- en werkwijze? Is het het Nederlandse antwoord op de Amerikaanse seniorenstad?  Ja en nee.  De levensloopbestendige woonwijk is niet alleen een antwoord op een roep naar specifieke woonmilieus voor ouderen, maar biedt tevens de oplossing op lange termijn voor een constant wisselende samenstelling van bewoners. Mensen kunnen oud worden in de wijk doordat woningen en voorzieningen hiertoe uitgerust zijn. Door echter juist te kiezen voor gemengde buurten en veel verantwoordelijkheid bij de bewoners zelf neer te leggen wordt getracht een hechte sociale structuur tot stand brengen die niet gestoeld is op segregatie maar juist er van uit gaat dat in een gemengde buurt mensen elkaar makkelijker kunnen vinden en ondersteunen.

De vraag die resteert  is of Veenendaal-oost straks in opzet een wezenlijk andere woonwijk zal blijken te zijn dan andere uitbreidingswijken in Nederland. In puur stedenbouwkundig opzicht misschien niet, waarschijnlijk wel in tevredenheid van mensen over de (sociale) kwaliteit van hun woonomgeving, en daarmee is een belangrijkste doel van het project Nieuw Wonen gerealiseerd.

Veenendaal-oost wordt waarschijnlijk een ‘gewone’ woonwijk waar alle elementen die de wijk levensloopbestendig maken, op een vanzelfsprekende manier zijn opgenomen. Hierdoor wordt voorkomen dat de wijk een seniorenlabel krijgt. De doelstelling van de overheid en de corporatie om toekomstgericht en flexibel te bouwen en zorg te dragen voor de sociale samenhang in de wijk zijn echter gewaarborgd.

Deze resultaten zijn bereikt doordat al in een vroeg stadium sprake is geweest van een integraal planproces waarbij door verschillende organisaties is meegedacht over de wijk en iedereen hetzelfde doel voor ogen had. De meerwaarde? Gegarandeerde levensloopbestendigheid en een woonwijk waarin iedereen zich thuis voelt!

De auteurs van dit artikel zijn mw. mr.  L. Haver Droeze (Adviesbureau Haver Droeze BNT), ing. J. Heij AvB (Adviesbureau Haver Droeze BNT) en mw. ir. M.M.C. Luisman (SVP Architectuur en Stedenbouw). Zij hebben als adviseur een actieve bijdrage geleverd aan de werkateliers “Mens en leefomgeving” en “Mens en ontmoeting”. Wie meer wil weten over het project Nieuw wonen en Veenendaal Oost kan kijken op: www.lerenvanveenendaaloost.nl of www.svp-svp.nl.